Milliyet gazetesi muhabiri Ömer Erbil’in, eski devlet tiyatrosu oyuncusu Mustafa Mutlu, araştırmacı Hayrettin İvgin ve karagöz sanatçısı Orhan Kurt ile kotardığı yalan haber ve Metin AND’ın çalışmalarının yok sayılması…

20 Aralık 2008 Tarihli Milliyet gazetesinin birinci sayfasında başlayan ve 17. sayfasında devam eden Ömer Erbil imzalı “Karagöz’ün başı ‘Komşu’ ile dertte!” (internette: http://www.milliyet.com.tr/Guncel/HaberDetay.aspx?aType=HaberDetay&Kategori=guncel&KategoriID=&ArticleID=1030708&Date=21.12.2008&b=Kas%20yaparken%20goz%20cikardik&ver=53 )
“Kaş yapalım derken “Başlıklı Haberde adımın geçtiği, gerçeklerle ilintisi olmayan anlatımlar ve tümüyle şoven bir bakış açısı ardına kişisel çıkarların gizlendiği, başta Metin And olmak üzere, konuya emek vermiş ve topumu bilgilendirmiş tüm bilim çevrelerini ve çalışmalarını yok sayan iddialar aşağıda yanıtlanmıştır:

1-Haberin genelinden, Kültür ve Turizm bakanlığının hazırladığı bir katalog çalışmasına karşı (UNIMA) Milletlerarası Kukla Birliği Türkiye milli merkezinin eleştirileri yer almaktadır. Oysa eleştiri konusu olan ve katalogda yer alan bilimsel makale UNIMA başkanı Mevlut Özhan tarafından benden istenmiştir. Bu ilginç durum ya haberi yapanın, ya da UNIMA üyelerinin konu hakkındaki bilgisizlikleridir. Sonuç olarak bakanlık bu konuda sayfa sınırlaması dışında herhangi bir sansür ve yönlendirme yapmadığından, makale ve makalede kullanılan görseller hakkındaki eleştirinin muhatabı bizzat UNIMA’dır. Konunun UNIMA’nın bilgisi dışında oluşu yalandır.

2-Eleştiri sahiplerinden ikisi bizzat bana sözel olarak soru yöneltip, fikrimi sorduklarını söylemektedir. Tümüyle gerçek dışıdır. Benim bir konu anlatımında araç olarak kullandığım görseller hakkında böyle bir sohbet ya da fikir alışverişi olmamıştır. Benim adıma kullanılan beyanlar tümüyle gerçek dışıdır. Haberi yapan bu konuda benden teyit almamıştır. Ama izinsiz olarak adımı kullanmıştır. Haberin bu bölümü de yalandır.

3- Mustafa Mutlu tasvir yapımını göstermek için bir araç olarak görselleri kullanılan domuz tasviri için, “Anadolu’da kullanılmayan bir tasvir”, ibaresi kullanmıştır, bundan kasıt Karagöz oyunlarında kullanılmadığı ise konu hakkındaki bilgisi endişe vericidir. Aynı eleştiri Hayrettin İvgin tarafından da yapılmış. Kendisini araştırmacı olarak tanıdığımız Sayın İvgin için de bu beyan çok talihsiz olmuştur. Çünkü: “Karagöz’ün Teehhül Etmesi”,“Büyük Biyav” ya da “Karagöz ün büyük evlenmesi” olarak bilinen klasik Karagöz oyununda, Karagöz’ün çeyizi perdeden geçer. Bu çeyiz içinde, fare kapanı içinde fare, geyik sürüsü, maymun sürüsü ve yaban domuzu sürüsü de vardır. Bir çeyizde elbet bunlar olmaz. Bir çeyizde ayı sürüsü olur mu? Çok ilgi çekici, absürt ve grotesk bir durum ortaya çıkaran bu bölüm oyunun olmazsa olmaz en can alıcı ve gülünç bölümüdür. Hem karagöz sanatçısı hem de bir araştırmacı olmam nedeniyle kanıt olarak elimde bulunan bir görsel materyali paylaşıyorum. Haberde bana ifade etmediğim beyanı atfeden ya da ifadesi yanlış yorumlanan Orhan Kurt’un bizzat kendisine ait Yaban Domuzu tasvirlerini bilginize sunarım(resim1)
http://farm4.static.flickr.com/3205/3127866927_cdbf869812.jpg?v=0
Resim1

Konu hakkındaki yazılı kaynak ise, tüm otoritelerin ana kaynağı olan, Hellmut Ritter in Karagös adlı eseridir. Bu eser Türkçeye çevrilmemiş fakat kaynak gösterilerek Cevdet Kudret’in hem bilgi(1968), hem de Yapı Kredi Yayınları arasında yer alan Karagöz adlı çalışmasında yer almıştır. Bilgi yayınlarından 1992 yılında yapılan baskısının 298. sayfasında oyundaki kişi hayvan bitki ve nesneler listelenirken şöyle denmiştir: “koyunlar, keçiler, develer, inekler, domuzlar, atlar, maymunlar, ayılar”. Aynı yerde 326. sayfada da bu hayvanların musiki eşliğinde geçişi anlatılır. Üzücü olan hem kendine bu sanatta 40 yıl biçen bir sanatçının hem de konunun uzmanı olarak kendini tanıtan Mustafa MUTLU’nun ve Hayrettin İvgin gibi bir araştırmacının bu konudaki eksik bilgisidir. Karagöz tasvir yapımı önemli bir ön hazırlık ister. Bu kataloga hazırlanan görseller de o an atölye olanaklarınca belirlenmiştir. Yaban domuzu konusunda rastgele ortaya çıkan bu durum aslen tüm dünyaya herhangi bir kompleksimiz olmadığı yönünde bir mesaj da taşımaya vesile olmuştur. Prof. Metin And’ın yok sayılan bilimsel çalışmasındaki görseller aşağıdadır. Altlarındaki not domuz tasvirlerinin TSM yani Topkapı sarayı müzesinde olduğunu göstermektedir.(resim2)

http://farm4.static.flickr.com/3199/3128696400_c3cf05dfe8.jpg?v=0

Resim 2
Karagöz oyunlarında domuz olmadığı yönünde verilen beyan yalandır..

4- Yine makalede geçen ve Karagöz tasvirlerinin tasavvufi arka planına örnek olarak verilen Haham tasviri eleştiri almıştır. Bu tasvirin tercihinin ana sebebi makalede anlatılan ışıkla çizgisel hat oluşturma konusuna en iyi örnek oluşudur. Osmanlı Musevi giyiminde sarı ve siyah renkleri hâkimdir, tasvirlerde çıplak gözle algılanabilecek ışık çizgisi resme dönüştüğünde etkisi kaybolduğundan bu tasvirin görsel anlatımda etkisinin fazlalığı nedeniyle tercihi söz konusudur. Eleştirilerde “Yabancılara hoş görünmek, ilgi çeksin” diye koyduğum iddia edilen bu tasvir, aynı bakış açısı ve içinde yer aldığı oyun düşünülürse aslen tam da tersine bir tepki alması gereken tasvirdir. Her dinden tutucu çevreler için bir din adamının perdeye çıkmasının hoş karşılanmaması beklenirken, bu tasvirle kime nasıl yaranılma çıkarsaması yapılabildiği hayret vericidir. Asıl ilginç olan böyle bir tasvirin olmadığı yönünde Mustafa Mutlu ve Hayrettin ivgin in açıklamalarıdır. Sanırım konu hakkında geleneksel ve sözlü gelenekten habersiz olan bu bakış aynı zamanda yazılı kaynaklara da uzaktır. İnsan 40 yılın nasıl geçtiğini, nasıl araştırmacı olunduğunu sorgulamadan edemiyor çünkü haham tasviri en çok oynatılan “S a l ı n c a k” adlı oyundadır. İlginç olan son 15 yıl içinde yapılan uluslararası festivallerin programı incelendiğinde hemen hemen her ustanın bu oyunu oynatmış olduğunun görüleceğidir. Eleştirinin can alıcı noktası haham diye değil, Yahudi diye bir tipin olduğudur. Aslen Yahudi diye bir tip yoktur. Kayserili Yahudi, eskici Yahudi, hokkabaz Yahudi… Yahu bu tiplerin genel adıdır. Haham ya da Hahambaşı da bir Yahudi tasviridir elbette. Oyunlarda bu tiplerin meslek ve yöresel durumları oyunu etkilemezse herhangi biri kullanılabilir ama Haham asla. Şimdi gelelim bu konudaki kanıtlarımıza. Metin And’ın Gölge oyunu adlı kitabında en arkada roma rakamları ile sayfaları verilmiş görsellerde haham ibaresiyle geçer.(resim3)

http://farm4.static.flickr.com/3042/3127867929_517fc2bfc4.jpg?v=0

Resim 3

Fakat yine Metin And’ın İngilizce yayınlanmış Karagöz adlı eserinde 75. sayfada İngilizce olarak “Rabbi” geçmektedir. Aynı eserde hokkabaz Yahudi tasviri de 55. sayfada bulunmaktadır. (resim 4-5)
http://farm4.static.flickr.com/3251/3128695916_665bc0f550.jpg?v=0
http://farm4.static.flickr.com/3106/3127867329_0c4ffd8900.jpg?v=0

Resim4-5

Sayfada en alt paragrafta Yahudi tasvirleri ile ilgili, kaç değişik tasvir olduğu neler olduğu konusunda kısa bir değinme vardır.

Mustafa Mutlu ve Hayrettin İvgin’in açık söylemleri yanına iliştirilmiş Orhan Kurt’a ait açıklamada bu tür bir beyan yoktur, fakat yayının genelinde sanki birbirini destekleyen üç eleştiri varmış gibi bir sunum yapılmıştır. Bu nedenle Orhan Kurt’a ait haham tasvirine ait fotoğraf da elimde olduğundan onu da sunuyorum. (resim 6)
http://farm4.static.flickr.com/3294/3128696246_3fd44c0780.jpg?v=0

Resim 6

Böyle bir tasvirin oyunlarda geçip geçmediğine ilişkin birinci yazılı kaynak Metin And’ın Geleneksel Türk Tiyatrosu eseridir. Kitabın 272. sayfasında, Hayali Memduh un Atatürk kitaplığındaki el yazması, Selim Nüzhet in Karagöz’ün salıncak Sefası ve Vasıf Okçugil’in Karagöz salıncakçı eserleri kaynak gösterilerek oyun anlatımında METİN AND şöyle demektedir:
“…Yahudiler gelir, önde Haham, arkada Yahudi’ler tabutu taşırlar…”
Ritter’in Karagös adlı bahsedilen eserde ve Cevdet kudret’in Yapı Kredi yayınlarından tekrar basım olarak çıkan 2004 yılına ait kitabının 890. sayfasındaki tasvir listesinde HAHAMBAŞI, oyun içinde ise 913. sayfada geçmektedir. Hangi zihniyet bu toprakları paylaştığımız kültürleri birbirine başkalaştırıp, Karagöz oyunlarına geçmiş folklorik öğeleri yok saymak istemektedir ortadadır. Yaşanan siyasi konjüktürle toplumu manuple edip bakanlıkta bin bir zorluk ve baskıyla ç a b a l a y a n l a r ı tasfiye etmek midir amaç…

Karagöz oyunlarında haham olmadığı yönünde verilen beyan yalandır.

5-Koleksiyonda yapılan tespitler hakkında da yine gerçeklerle bağdaşmayan ifadeler, Hayrettin İvgin tarafından kullanılmıştır. Yaklaşık 1400 tasvirlik bu arşivin taraması ve değerlendirmesinde sanatçı Metin Özlen ile birlikte bulundum. Benzer değerlendirme daha önce UNIMA ile işbirliği yapılarak Mustafa Mutlu ve Orhan Kurt ile gerçekleştirilmişti. Bakanlıkta çalışan ekip farklı kişilerden fikir alarak bunu belirleme yoluna gitmiş olsa gerek ki, benim kimi tespitlerim de bu yolda değerlendirme dışı bırakılmıştır. Kısaca fikrim sorulduğu ve fikrimi beyan ettiğim halde farklı notlanmış tasvirler vardır. Karagöz’ün ulusal rekabetin bir aracı yapılması üzücüdür; Fakat madem ki yapılmak isteniyor, katalogdaki üçyüzaltmış civarındaki tasvirden yalnızca iki adet tasvirin fes referansı ile böyle bir eleştiriye maruz bırakılması ve bunun manuplatif bir biçimde kamuoyuna yansıtılması mı, yoksa bu haber mi rekabette elimizi güçsüzleştirmektedir? Bunlar fes midir? Yoksa balkanlarda kullanılan daha sonra finol fes adını alan renkli takke midir? Bu akademik bir tartışmadır? Bence de festir. Ama bu konuda herkesten önce alınganlık gösterip eleştirmesi gereken ben olduğum halde, yaklaşık 40 yıldır tozlu raflarda kalmış bu koleksiyonun kamuoyu ile paylaşılması adına bu eleştirilerimi akademik platformlara saklamayı tercih ederim. Bir araştırmacının böylesine yıkıcı bir eleştiriyi yapıvermesi çok ilginçtir. Tekrar ediyorum 360 tasvirden sadece 2’si tartışmalıdır. Sunduğu çözüm de daha ilginçtir: Ben yoksam değerlendirme de yoktur demektedir. Çünkü bahsettiğinin tersine gelişmelerden UNIMA Başkanı’nın haberi vardır. Bu eleştiri de yalan üzerine kurulmuştur.

6-Sayın Mustafa Mutlu, “Katalogda Atatürk’ten hiç bahsedilmiyor.” demektedir. Mustafa Mutlu Ankara Devlet tiyatrosundan emeklidir ve onu tanıyanlar bu cümlesine gülüyor olsa gerekir. Ve ilginç olarak kendisinin de bulunduğu ve imza koyduğu tasnifte, Hatay’ın bağımsızlığı ve Cumhuriyet dönemi eğitimini simgeleyen öğrenci tasvirlerinin, tasnif dışına (yani çöpe) ayrılmış olduğunu çalışmamız sırasında gördük ve bir dalgınlık olarak yorumlayıp düzelttik. Çünkü amacımız bir hazineyi toplumla paylaşma projesine katkıda bulunmaktı, camia içindeki kişisel yada siyasi çekişmelere bu önemli çalışmayı aracı kılmak değil. Ama madem ki yeri geldi söyleyelim Mustafa Mutlu’nun Atatürk sevgisi dönemi yansıtan tasvirleri çöpe ayırdığı için yalandır.

7-Eleştirinin en ilginç tarafı bu yayının Yunan karagözü ile ilişkilendirmesidir. Popülarite adına korkarım yayını hazırlayan eleştiri alan makaleyi hiç okumamıştır. Eleştirileri yapanların yaklaşımı da aynı şüpheyi uyandırmaktadır. Makalede Karagöz tasvir yapım tekniğinin, Osmanlı mirasını ulusal kültürlerine uyarlayan Yunan ve Suriye tasvirlerine üstünlüğü özellikle vurguladım. Fakat bu makalede Karagöz tasvir yapımı bölümünü sadece klasik Karagöz tasviri yapımı ile sınırlı tuttum. Günümüzde bu tekniği bilen ve yapan usta sayısı pek azdır. Yirminci yüzyılın ortalarında damla Nevrekânlama, elektrikle ısıtarak Nevrekânlama da geliştirilmiştir. Renklendirmede de hazır boyalar tercih edilmeye başlanmıştır. Endişem o dur ki, bu akademik ve sanatsal yönden dayanaksız eleştiriler, aslen bu tekniğe yabancı kişilerin sanatsal ve akademik endişesidir. Beyanat verenlerin konu hakkındaki yetkinlikleri yalandır.

8- Gölgenin Renkleri adlı UNESCO için hazırlanan yayın Kültür ve Turizm Bakanlığı arşivinde bulunan Tasvir Koleksiyonu’nu içindeki eserlerin bir katalog olarak sunumu için hazırlanmıştır. Eleştiri alan makale ise başlangıçta sunulan tanıtım yazıları arasındadır. Oysa haberde bu görseller katalogun içinde gibi gösterilmiştir. Haberi hazırlayana bu haber hazır gelmedi ise bu yanlış bilginin sorumlusu kimdir? Heberi yapan kişinin bahsettiği kataloğu hiç görmediği beldir. Haberde yayının editörü olarak benim adım geçmiştir. Bu yalandır.

9-Diyelim ki bir muhabir bu konuda bir duyum aldı, yapacağı ilk şey eleştiri konusu olan Kataloğu incelemektir. Buradan bir çıkarsama yapamaz ise, Cevdet Kudret’in Üç ciltlik eserinde her oyun başında oyundaki kişiler yazılmıştır. Bunlar 6-7 satır tutan tek sözcükten oluşmuş listelerdir. Otuz civarında oyun olduğuna göre, okuyacağı 200 civarında kelimedir. 200 kelime okumaktan aciz Ömer ERBİL nasıl kültür haberi yapar. Haberin sunumu da ilgi çekicidir. Gazetenin birinci sayfasında kullanılan Karagöz tasvirinin kalıbı da geleneksel üsluptan oldukça uzak Kıbrıslı bir sanatçıya ait kalıptır. Kültürel etkileşim nedeniyle kolunun Yunan Karagöz’ü gibi uzun olması da, bacak bağlantılarının çoğu kez rastlanan yunan karagözü gibi aynı taraftan da, belden aşağı hareli haki yerine çimen yeşili kullanılması da çok doğaldır. Ama Karagöz’ü Yunanistan’a kaptırdık gibi bir içeriğin samimiyetindeki özeni göstermesi açısından da ilginçtir. Çünkü internette Karagöz yazılınca ilk karşımıza çıkan görseldir. Ne yazık ki internet sayfasında Hacivat’ı ile birlikte yayınlanmıştır. Katalogun değil, asıl bu haberin nasıl alel acele yapıldığı ve tak yanlı bir bakış açısına hizmet ettiği buradan da bellidir. Ömer ERBİL’in Karagöz’ün Yunanlılarla olan rekabete hassasiyeti yalandır.

10- Bu kültür haberini yapan Ömer Erbil şöyle demektedir. “UNİMA Türkiye Temsilciliği ve ünlü Karagöz ustaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nı eleştiri yağmuruna tuttu.” Bundan kasıt kendi yazısı ise yanıtlıyoruz. Bir karagöz ustası ve UNIMA üyesi olarak biliyorum ki UNIMA’nın resmi ve yazılı olarak bakanlığa böyle bir eleştirisi yoktur. Ömer ERBİL bir yalancıdır.

KISACA BU HABER, BİR YALAN HABERDİR!

11-Ve son olarak. Bu eserde yayınlanan eserlerin tümü telif haklarına tabidir. Ve ÜÇ DİLDE açıkça yazılmıştır. Saygısız gazetecimiz, yalnızca yalan haber yapmamış bir de sanatçının haklarına el uzatmıştır. Ve makalemde kullandığım ve kendi yaptığım sanat eserlerine ait kendi çektiğim resimleri de kullanmıştır. Haberi kullanan siteleri de suçuna ortak etmiştir.

Bu kişisellik ve ırkçı siyaset kokan, toplumumuzun çok kültürlülüğünü yok sayan bakış açısıyla Karagöz’ün UNESCO’nun yaşayan kültürel miras listesine gireceğini sananlar ise yanılmaktadır. Çünkü eleştirinin bizzat durduğu yer, UNESCO’nun bu konuda koyduğu kriterlerin dışındadır.

Bu toplum’un birikimindeki hoşgörünün, kendine benzemeyeni başkalaştırmak ve sansürlemek anlayışına teslim edilmeyeceğini; bu bakışın bilgi, birikim ve sanat adına ne kadar cılız olduğunu, gazetecilik adına da utançlar taşıyan bu haber bir kez daha göstermiştir.

Kültürümüzü, sansürlemeden, siyaseten budayıp cılızlaştırmadan yaşatmak bizlerin sadece bize değil, DÜNYA’ya olan sorumluluğudur. Evrensellik komplekslerden arınmak ve özgür düşünebilmekten geçer. Karagöz’ü sansürlemek kimsenin haddine değildir. Karagöz’e Musevi kültürünü, Rum kültürünü, Ermeni kültürünü, Türk kültürünü kimse yasaklayamaz. O bir halk tiyatrosudur. Bir halk kendini inkar edemez. Toramanlısı da, siyasal taşlamalısı da, yaban domuzlusu da bu halkın kültürüdür.

Saygılarımla
Alpay EKLER
Karagöz Sanatçısı ve
Kocaeli Ünv.
Sahne Sanatları Öğr. Gör.